“`html

Sanayi Devrimi ve Çocuk İşçiliği Üzerine Tarihsel Bir Bakış

Sanayi Devrimi döneminde çocuk işçiliği, üretim süreçlerinde önemli bir rol oynamaya başladı. Her ülke, kendi ekonomik gelişim süreçlerine uygun düzenlemeler oluşturdu. Örneğin, İngiltere’de bu dönemde fabrikalarda çalışan işçilerin neredeyse üçte ikisi çocuklardan ve kadınlardan oluşuyordu. Çocuk işçiliğine karşı tepkilerin artması, hukuki düzenlemeleri de beraberinde getirdi. İlk çocuk işçiliği yasası, İngiltere’de “çıraklık yasası” adı altında hayata geçti. Ekonomik değişimlerin bu süreçte eğitimin müfredatını da etkilemeye başladığı gözlemlendi.

Osmanlı İmparatorluğu da Avrupa’daki ekonomik gelişmelerden geri kalmamak adına çeşitli adımlar attı. Bu adımlardan biri, 1868 yılında kurulan İstanbul Sanayi Mektebi’ydi. Bu okulun amacı, ülkenin ekonomik düzeyini Avrupa’yla eşit hale getirebilmek için nitelikli iş gücü yetiştirmekti. Cumhuriyet döneminde meslek okulları serüveni ise İzmir İktisat Kongresi’ndeki kararlarla şekillendi. Her bölgenin ihtiyaçlarına göre sanayi okulları, çıraklık okulları ve ustalık kurslarının kurulması yönünde kararlar alınmıştı.

Öğretim Birliği, Eğitimde Yeni Bir Dönem Başlatıyor

3 Mart 1924 tarihinde kabul edilen Öğretim Birliği Yasası ile eğitim, herkes için kamusal bir hak olarak tanımlanmış ve öğretimde birlik sağlanmıştır. 1941’de Mesleki ve Teknik Öğretim Müsteşarlığı kurulmuş, 1960 yılından itibarense Erkek ve Kız Teknik Öğretim Genel Müdürlükleri ile Ticaret Öğretimi Genel Müdürlüğü bünyesinde yeniden organize olmuştur. 2011 yılında yayınlanan 652 sayılı kanun hükmünde kararname ile mesleki eğitim, Milli Eğitim Bakanlığına bağlı Mesleki ve Teknik Eğitim Genel Müdürlüğü (MTEGM) altında birleştirilmiştir. Aynı zamanda, yaygın mesleki eğitim ile açık öğretim kurumları da Hayat Boyu Öğrenme Genel Müdürlüğü’ne (HBÖGM) dahil edilmiştir.

1977 yılında çıkarılan 2089 Sayılı Çırak, Kalfa ve Usta Kanunu ile çıraklık eğitimi, mesleki eğitimin önemli bir parçası haline gelmiştir. 1986 yılında yürürlüğe giren Çıraklık ve Mesleki Eğitim Kanunu ile mesleki eğitimde önemli değişiklikler gerçekleştirilmiştir; böylece okul dışında işyerlerinde çalışma imkanı yasal bir çerçeveye kavuşmuştur. 2001 yılında yapılan düzenlemeyle bu kanun, Mesleki Eğitim Kanunu adıyla anılmaya başlanmıştır.

İkili Eğitim Sistemi ile Mesleki Yeteneklerin Gelişimi

1986 yılında kabul edilen 3308 Sayılı Meslek Eğitimi Kanunu, mesleki eğitimde okul-sanayi işbirliğini güçlendiren önemli bir değişim yarattı. Süreç içerisinde birçok değişiklik yapılarak, piyasa ihtiyaçlarına daha fazla yanıt veren bir eğitim modeli geliştirilmiştir. Bu kanun ile ikili eğitim sistemine geçiş yapılmış; “örgün”, “çıraklık” ve “yaygın” eğitim türlerini kapsamına alarak mesleki eğitimi yeniden yapılandırmıştır. Öğrencilerin teorik öğrenimlerini okullarda, pratik deneyimlerini ise iş yerlerinde edinmeleri öncelikli hedef olmuştur. Bu model aracılığıyla, iş gücü piyasasının ihtiyaçlarını karşılayacak nitelikli iş gücü yetiştirilmesi amaçlanmıştır.

MESEM Projesinin Gelişimi ve Etkileri

2016 yılında yürürlüğe giren 6467 sayılı yasa ile çıraklık eğitimi zorunlu öğretim kapsamına alınmış ve çıraklık okulları, mesleki eğitim merkezleri adı altında yeniden yapılandırılmıştır. MEB Mesleki Eğitim Genel Müdürlüğü 14.08.2020 tarihinde çıkan genelge ile MESEM programı öğrencilerine meslek lisesi diploması alma hakkı tanımıştır. Böylece meslek liseleri altında MESEM sınıfları açılarak bu programın yaygınlaşması sağlanmıştır. 2019-2020 eğitim yılında kademeli olarak uygulanmaya başlanmıştır.

Ekonomik Kriz ve Çocuk İşçiliği

Bu tür projelerin, çocukları okullarından alarak işyerlerine yönlendirmesi, genellikle yoksul ailelerin çocuklarından oluşmasına dikkat çekmektedir. Eğitimin ilkokuldan itibaren paralı hale gelmesi, ailelerin karşılamak zorunda oldukları kırtasiye, giyim ve yiyecek masraflarının artması, eğitim politikalarının bilinçli bir biçimde oluşturulduğunu göstermektedir. Ayrıca, uygulanan sınav sistemleriyle çocukların akademik başarılarının üzerinden belirli okullara yönlendirilmesi, bu durumu daha da zorlaştırmaktadır.

MESEM projesinin sürekli savunulması, derinleşen ekonomik kriz ve sermaye sınıfının ucuz iş gücü talebi ile ilişkilidir. Devletin, 9-10-11. sınıf öğrencilerine asgari ücretin yüzde 30’unu, 12. sınıf öğrencilerine ise yüzde 50’sini ödemesi, bu projeyi işverenler açısından ücretsiz iş gücü olarak görmelerini sağlamaktadır.

Çocuk İşçiliğinde Artış ve Alınması Gereken Önlemler

2017 ile 2023 yılları arasında uygulanan Çocuk İşçiliği ile Mücadele Ulusal Programı, çocuk işçiliği ile mücadele edileceği vaadini taşırken, MESEM’in çıkışının zamanlaması dikkat çekicidir. İSİG Meclisi’nin raporuna göre, 2025 yılında en az 87 çocuk işçi iş cinayetlerinde hayatını kaybetmiştir. Hem çocuk işçiliğindeki artış hem de bu dönemde ölen çocuklar, mesleki okulların yaygınlaşması ve zorunlu eğitimin kısaltılması konusunun yeterince ele alınmadığını açıkça gösteriyor.

Çocuk işçiliğinin sadece vicdani bir mesele değil, aynı zamanda yapısal bir sorun olduğunu kabul etmek gerekmektedir. Yoksulluğun ortadan kaldırılması için kamusal bir ekonomik sistemin yaratılması ve eşit eğitim imkanlarının sağlanması, çocuk işçiliği ile mücadelenin temel taşlarını oluşturacaktır.

Yazar: Özgür Hüseyin Akış

“`